فرنوش: تحریم و تبعیض از مصادیق آپارتاید علمی است
به گزارش خبرنگار مهر، نشست نخستین کنگره بین المللی مقابله با آپارتاید علمی با موضوع دیپلماسی علم و فناوری و سازوکارهای مقابله با اپارتاید علمی صبح دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد.
غلامرضا فرنوش، دانشیار مرکز تحقیقات بیوتکنولوژی کاربردی دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله و دانشگاه تهران، با اشاره به مفهوم «دیپلماسی علم و فناوری» و مقابله با تبعیض، تحریم و ترور، گفت: این روزها بیش از گذشته با سه واژه یا اصطلاح «تبعیض، تحریم و ترور» مواجه هستیم؛ اگرچه تبعیض و تحریم را سالها داشتهایم، اما در دوره اخیر ترور و بمباران نیز شدت گرفته است و مجموع این موارد را میتوان «تروریسم علمی» و «نسلکشی علمی» اطلاق کرد.
دبیر کنگره آپارتاید علمی با اشاره به مفهوم آپارتاید گفت: واژه آپارتاید از پنج مؤلفه تشکیل شده است؛ تفکیک نژادی، سلب حقوق اساسی، اعمال خشونتبار، بردهداری و سرکوب. وقتی این موارد در حوزه علم اتفاق میافتد، اصطلاحی وجود دارد که تقریباً طی هفت، هشت یا ۱۰ سال اخیر مصطلح شده و خاستگاه آن ایران است.
وی افزود: در دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله آمدیم برای «آپارتاید علمی» تعریفی ارائه کردیم و گفتیم اگر علم در حوزه نژادی و قومی تبعیض قائل شود، یا تبعیض جنسیتی رخ دهد، همان اتفاقی که متأسفانه امروز تفکر داعشی و طالبانگرایی ایجاد میکند، یا تبعیض جغرافیایی و سیاسی و همچنین اعمال خشونتبار رخ دهد، میتوان از آن بهعنوان مصادیق آپارتاید علمی یاد کرد.
فرنوش ادامه داد: از آتش زدن کتابخانهها که سالها قبل، حتی از پیش از میلاد مسیح و در جریان حمله مغولها وجود داشته، تا آتش زدن کتابخانهها در سوریه و عراق و کشتن دانشمندان، که فقط محصول ایران نیست، و در نهایت استثمار، مجموع این موارد زمانی که در حوزه علم اتفاق میافتند، «آپارتاید علمی» محسوب میشوند.
وی یکی از مصادیق آپارتاید علمی را محدودیت دسترسی به منابع علمی دانست و گفت: دسترسی ما به منابع علمی به این راحتی نیست و تحریمها مانع هستند. برای مثال، زمانی که میخواهیم مجلهای را ایندکس کنیم، با محدودیتهایی مواجه هستیم.
دبیر کنگره آپارتاید علمی با اشاره به خاستگاه این مفهوم در ایران افزود: آقای ابوالقاسمی در دانشگاه نیز این موضوع را مطرح کردند و خاستگاه این موضوع و برگزاری کنگره از همینجا شکل گرفت.
وی تصریح کرد: حتی برای ایندکس کردن مجلات نیز با تحریمها مواجه هستیم و جدیداً تحریمهایی که ترامپ به دنبال آن است، این وضعیت را بسیار تشدید کرده است. البته تحریم مقالات بسیار زودتر از این موضوع وجود داشته است.
فرنوش ادامه داد: انتشارات اشپرینگر نیز به این موضوع پرداخته و متأسفانه تعدادی از این مجلات میگویند بر اساس قوانین اوفک آمریکا نمیتوانیم مقاله شما را بررسی و منتشر کنیم.
وی از دیگر مصادیق این وضعیت به محدودیت همکاریهای علمی، فرصتهای مطالعاتی، اعزام دانشجو، آزمونهای زبان که به گفته وی این محدودیتها نیز بسیار تشدید شده است، تحریم دانشگاهها، بازداشت و ترور دانشمندان و همچنین بمباران زیرساختهای علمی، آموزشی و تحقیقاتی و حتی مدارس اشاره کرد.
دبیر کنگره آپارتاید علمی در ادامه با اشاره به مجله «لنست» اظهار کرد: مستحضرید که مجله لنست معتبرترین مجله حوزه علوم پزشکی و بعد از مجله نیچر، از معتبرترین مجلات است.
وی افزود: در قالب یک کامنت، مقالهای منتشر شد که هرچه توهین بود، به جامعه علمی، پزشکان، مردم و مسئولان انجام داد. موضوع مقاله نیز درباره مرحومه مهسا امینی بود. این موضوع یک کیس پزشکی بود، اما در آن مطالبی مطرح شده بود مبنی بر اینکه پزشکان بیماران را مسموم میکنند و مشکلاتی را برای آنها در زندان ایجاد میکنند و به مسئولان کشور نیز مطالبی نسبت داده شده بود.
فرنوش گفت: جالب است که در پایان این مطلب، از مولوی نوشته شده بود. استنباط من این است که متأسفانه فکر میکنم یک ایرانی آن را نوشته، فقط به اسم آقای «ریچارد» و رفرنسهای آن نیز به افرادی مانند خانم محمدی، خانم کاظمی و ستار بهشتی ارجاع داده شده بود.
وی ادامه داد: ما دقیقاً دو ماه مقالهای را برای مجله لنست ارسال کردیم. مقاله مراحل مختلف داوری را طی کرد و پس از دو ماه، فقط گفتند متأسفیم و امکان انتشار این مقاله و پاسخ شما را نداریم.
دبیر کنگره آپارتاید علمی افزود: یعنی بهراحتی چند مورد دروغ را در این کامنت مطرح کردند و کسی بهعنوان سردبیر مجله علوم پزشکی، پاسخ ما را منتشر نکرد. این خودش یک مصداق آپارتاید علمی است.
فرنوش در ادامه به مورد دیگری اشاره کرد و گفت: درباره صفحه آقای مهرز، یکی از همکاران پزشک ما در بقیهالله، این موضوع را تحت عنوان ایشان مصطلح کردند. ایشان یک «لتر تو ادیتور» برای یک مجله آمریکایی Q۱ نوشتند و مقاله اکسپت شد.
وی ادامه داد: اما یک ماه بعد، بدون هیچ توضیح و دلیلی، مقاله را «ریجکت» کردند و دقیقاً این اتفاق مصادف شد با همان روزی که نتانیاهو آن «پیجر طلایی» را به ترامپ داد.
فرنوش همچنین از «ترور علمی» سخن گفت و اظهار کرد: فقط تئوری فیزیکی نیست؛ چیزی است که اکنون در آمریکا و دانشگاههای آمریکا نیز سراغ داریم.
وی با اشاره به نامگذاری روز جهانی علم گفت: یونسکو در نوامبر سال ۲۰۰۱، روز علم را با عنوان «علم در خدمت صلح و توسعه» قرار داد. سؤال این است که آیا واقعاً علم اکنون در دنیا در خدمت صلح و توسعه است.
دبیر کنگره آپارتاید علمی افزود: مرکز اخلاق در نشر بهوضوح اشاره میکند که تصمیمات ویراستاری نباید تحت تأثیر منشأ یا کشور صاحب مقاله، از جمله ملیت، قومیت و عقاید باشد.
وی ادامه داد: ما برای اینکه اجماعسازی ملی و بینالمللی برای مقابله با این آپارتاید داشته باشیم، در ابتدا بیشتر از عنوان «آپارتاید علمی» استفاده میکردیم، اما در این جنگ ۱۲ روزه، خروجی ما از این کنگره این بود که راهکارهای مقابله را بشناسیم و ظرفیتهای علمی و همین دیپلماسی علمی را توسعه دهیم.
دبیر کنگره آپارتاید علمی اظهار کرد: محورهای این کنگره چهار محور است که امروز بحث دیپلماسی علم و فناوری یکی از مهمترین محورهایی است که درباره آن گفتوگو میکنیم.
فرنوش تأکید کرد: سمت و سوی ما فقط این نیست که بگوییم این اتفاقات افتاده است؛ بلکه باید ببینیم برای تقویت جایگاه علمی چه کاری میتوانیم انجام دهیم و چگونه میتوانیم به مرجعیت علمی برسیم.
وی ارتقای رتبهها، افزایش همکاریهای بینالمللی و حتی ایجاد یک ناشر بینالمللی را از جمله موضوعات قابل بررسی دانست و گفت: شاید نیاز باشد ما یک پابلیشر بینالمللی داشته باشیم.
دبیر کنگره آپارتاید علمی درباره زمان برگزاری این رویداد گفت: قرار بود این کنگره را ۲۹ و ۳۰ اردیبهشت برگزار کنیم، اما با جنگ ۱۲ روزه عملاً برگزاری آن به تعویق افتاد.
وی افزود: چون شرایط هنوز تثبیت نشده است، تاریخ جدیدی برای برگزاری کنگره تعیین نکردهایم، ولی امیدواریم تا پایان سال بتوانیم این کنگره را در خدمت استادان ملی و بینالمللی برگزار کنیم.
فرنوش گفت: این کنگره یک رویداد دو روزه خواهد بود و شامل پنلهای علمی، پذیرش مقاله، امتیاز بازآموزی، رویداد ایده و کارگاه است. همچنین یک جشنواره فرهنگی و هنری نیز خواهیم داشت که رسانهها میتوانند در برگزاری آن به ما کمک کنند.
وی با اشاره به اقدامات انجامشده برای برگزاری این کنگره اظهار کرد: بیش از ۱۲ برنامه و ۶۰ مورد اقدام داشتهایم و پنج برنامه زنده تلویزیونی نیز برگزار شده است. همچنین بیش از ۱۰۰ مقاله دریافت شده و در حال نگارش کتابی با عنوان «آپارتاید علمی» هستیم.
فرنوش افزود: با افتخار میتوانیم بگوییم که در مجموعه دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله، بیش از ۴۰ مقاله در زمینه تحریمهای علمی و حمایتهای علمی و همچنین موضوع بمباران زیرساختها در مجلات ملی و بینالمللی که ممکن است نمایههای اسکوپوس و ISI داشته باشند، منتشر کردهایم و کتابچه آن نیز بهزودی منتشر خواهد شد.
وی با اشاره به موضوعاتی که در نشستهای علمی مطرح شده است، گفت: آپارتاید علمی یک اثر لوکال ندارد، بلکه یک اثر گلوبال دارد. مانند اینکه شما در یک کشتی نشسته باشید؛ اگر بخواهید موضوع را تحلیل کنید، وقتی علم آسیب میبیند، منطقه آسیب میبیند و در نهایت قاره و دنیا نیز آسیب میبیند.
فرنوش همچنین به موضوع هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: در موضوع هوش مصنوعی نیز باید توجه داشته باشیم که اگر جستوجو کنیم، اصلاً منابع ایرانی را در برخی حوزهها نمیبینیم.
وی پیشنهاد جذب دانشجوی بینالمللی و تقویت حضور علمی ایران در عرصه جهانی را از دیگر موضوعات مطرحشده دانست و افزود: در دانشگاه قم یکی از استادان این موضوع را ارائه کرد و خودش درباره علوم انسانی نوشته بود که متأسفانه بیشترین نقش ایران در مرجعیت علمی در این حوزه است.
دبیر کنگره آپارتاید علمی تأکید کرد: باید همکاریهای بینالمللی را تشدید کنیم و با توجه به شرایط فعلی و افزایش استفاده از هوش مصنوعی، این موضوع را باید جدی بگیریم.
فرنوش با اشاره به برگزاری کنگرههای مختلف در سالهای گذشته گفت: دانشگاه با افتخار طی این چند سال چندین کنگره ملی و بینالمللی برگزار کرده است؛ از جمله کنگره پژوهش و فناوری دانشگاه علوم پزشکی در سال ۱۴۰۲ و کنگره «در آموختهها» که در سال ۱۴۰۳ در دانشگاه ایران برگزار شد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: تلاش ما این است که مطالب هم در قالب مقاله ارائه شود و هم یک بانک اطلاعاتی از استادان داشته باشیم تا اطلاعرسانی به استادان و محققان انجام شود. همچنین ثبتنام در کنگره، جذب مصادیق و مستندات و دریافت ایدهها از دیگر اقدامات موردنظر است.دانش با ترور خاموش نمیشود.
انجمنهای علمی در جریان جنگ، بدون دخالت دولت بهصورت مستقل فعال شدند
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران با اشاره به واکنشهای انجمنها و اتحادیههای علمی کشور در جریان جنگهای ۱۲ و ۳۹ روزه، گفت: انجمنهای علمی و اتحادیهها در این دوره بهصورت خودجوش و بدون هیچگونه درخواست یا مداخلهای از سوی وزارت علوم، اقدامات گستردهای برای واکنش به شرایط کشور و آثار تحریمها و حملات انجام دادند.
نبوی در ادامه این نشست اظهار کرد: در جریان جنگ ۱۲ روزه، پنج اتحادیه و ۳۲ انجمن علمی، در مجموع ۳۷ مجموعه، واکنشهایی را در سطح بینالمللی نشان دادند. همچنین در جریان جنگ ۳۹ روزه، ۶ اتحادیه و ۳۹ واحد علمی در کنار تعطیلی دانشگاهها، شرایط خاص سیاسی و امنیتی کشور و تحولات بینالمللی، مواضع و واکنشهای خود را اعلام کردند.
وی افزود: این واکنشها از صدور بیانیه و نامهنگاری با مجامع علمی گرفته تا انجام مصاحبه و اقدامات متنوع دیگر را شامل میشد و نکته مهم این است که تمامی این اقدامات بهصورت خودجوش انجام شد. هیچ تماسی از سوی هیچ بخشی از وزارت علوم با اتحادیهها و انجمنها صورت نگرفت که به آنها اعلام شود چنین اقداماتی را انجام دهند؛ بلکه خود انجمنها و اتحادیهها براساس تشخیص و مسئولیت علمی و اجتماعی خود وارد عمل شدند.
نبوی با اشاره به نتایج این اقدامات گفت: بهعنوان نمونه، در پی نامهنگاریها و اعلام موضع اتحادیه علوم اجتماعی ایران و انجمن جامعهشناسی ایران، عضویت انجمن جامعهشناسی اسرائیل در انجمن بینالمللی جامعهشناسی به حالت تعلیق درآمد. این اقدام در پی نامهای مستدل، منطقی و محکم از سوی این دو مجموعه صورت گرفت.
وی ادامه داد: نمونه دیگر، فدراسیون بینالمللی مددکاری اجتماعی است که مقر آن در ژنو قرار دارد و هیچیک از اعضای هیأترئیسه آن ایرانی نیستند. در پی دو مجموعه نامهنگاری گسترده از سوی انجمنهای مدنی و اجتماعی ایران، این فدراسیون ظرف کمتر از ۲۴ ساعت موضع رسمی خود را در سایت رسمیاش منتشر و حملات اسرائیل را محکوم کرد.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران افزود: همچنین انجمن جامعهشناسی بینالمللی نیز حمله به آکادمیها و دانشگاههای ایران را بهصراحت محکوم کرد.
وی با اشاره به اقدامات انجامشده از سوی انجمنهای علمی در تعامل با سازمانهای بینالمللی اظهار کرد: نامهای محکم، مستدل و متین از سوی انجمن علمی سازمان ملل متحد تهیه و با همکاری وزارت امور خارجه برای بخشهای مختلف سازمان ملل ارسال شد که در مباحث و مفاهیم حقوقی با واکنش مثبتی مواجه شد.
نبوی گفت: در حال حاضر نیز یکسری همکاریهای علمی میان انجمنها و اتحادیههای معتبر کشور با مجامع علمی خارجی، از جمله مجامع اروپایی و آمریکایی، وجود دارد که برای مقابله با آثار پدیده ناپسند «آپارتاید علمی» ظرفیت مهمی محسوب میشود؛ موضوعی که دکتر فرنوش نیز بهدرستی بر آن تأکید کرد و همکاران ایشان، از جمله دکتر مجیدی و دکتر نوری، نکات مهمی را درباره آن مطرح کردند.
وی با تأکید بر ظرفیت بالای انجمنها و اتحادیههای علمی برای مقابله با آثار آپارتاید علمی تصریح کرد: یکی از بهترین ظرفیتها در این زمینه، اتحادیهها و انجمنهای علمی هستند؛ چراکه این مجموعهها از دولت مستقلاند و شخصیت علمی و مدنی مستقلی دارند و میتوانند در مدیریت آثار منفی چنین پدیده ناپسندی کمک زیادی کنند.
نبوی با اشاره به دو پیشنیاز اساسی برای استفاده از این ظرفیت گفت: این مسئله نیازمند دو پیشنیاز است که باید بهسرعت مورد توجه قرار گیرد؛ نخست بحث اعتماد است. انجمنها به واسطه شخصیت مستقل علمی و مدنی خود میتوانند در مدیریت بخشی از مشکلات و کاهش آثار منفی آنها نقشآفرینی کنند، اما این امر نیازمند اعتماد به انجمنهای علمی است.
وی افزود: آنچه رهبر شهید از آن با عنوان «آتش به اختیار» یاد میکرد، در طول این دو جنگ توسط انجمنهای علمی بهنوعی محقق شد؛ یعنی به جای عربدهکشی، هیاهو و شلوغکاری، بدون سر و صدا کار علمی خود را انجام دادند و بهدرستی نیز نتیجه گرفتند.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، دومین پیشنیاز را رفع موانع داخلی دانست و اظهار کرد: از همکاران خود و استادان دانشگاه درخواست میکنم از حیثیت آکادمی و استقلال انجمنهای علمی در برابر اظهارات و اقدامات نسنجیده و نیز مواردی که با عنوان مقابله با نفوذ مطرح میشود، حمایت کنند؛ چراکه ایجاد محدودیت در این زمینه، فعالیت مستقلانه انجمنهای علمی را با مشکل مواجه میکند.
وی ادامه داد: اگر انجمنها برای هر اقدامی که قرار است در تعامل با خارج از کشور انجام دهند، مجبور باشند از نهادهایی که مشخص نیست تا چه اندازه تخصص دارند اجازه بگیرند، این مسئله کمکی به فعال شدن انجمنهای علمی نمیکند.
نبوی تأکید کرد: نباید شرایط بهگونهای باشد که آنچه موجب میشود «نسلکشی علمی» علیه ما شکل بگیرد، در داخل کشور نیز با اقدامات خودمان تقویت شود و به اقدامات خارجی پیوند بخورد.
وی با بیان اینکه انجمنهای علمی مجموعهای عجیب و غریب و جدا از بدنه دانشگاهی کشور نیستند، گفت: انجمنهای علمی همین استادان دانشگاه، محققان مستقل و خوشنام کشور و فعالان علمی هستند. چنانچه زمینه فعالیت برای آنها فراهم شود، همانطور که عملکرد بینالمللی آنها تاکنون خیرهکننده بوده است، از این به بعد نیز میتوانند نقش مؤثری در عرصه بینالمللی ایفا کنند.
نبوی خاطرنشان کرد: ظرفیت علمی و مدنی انجمنها میتواند در کاهش آثار منفی تحریمها و مقابله با آپارتاید علمی مورد استفاده قرار گیرد، مشروط بر اینکه استقلال آنها به رسمیت شناخته شود و موانع داخلی بر سر راه ارتباط و همکاریهای علمی بینالمللی آنها ایجاد نشود.
طلابکی: ظرفیتهای حقوق بینالملل برای مقابله با تحریمهای علمی قابل استفاده است
اکبر طلابکی، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران،در ادامه این نشست با اشاره به اهمیت موضوع آپارتاید علمی اظهار کرد: این نشست موضوعی مهم و کاربردی است و امیدوارم نتایج آن برای کشور مفید باشد. تلاش میکنم در دو حوزه، یعنی اقدامات حقوقی و همچنین دیپلماسی علمی و فناوری، بهصورت مختصر به موضوع بپردازم.
وی افزود: برای آغاز بحث، به نظر میرسد باید به چند سؤال پاسخ دهیم؛ نخست اینکه اساساً آپارتاید در اسناد بینالمللی چگونه تعریف شده است؟ سؤال دوم این است که آیا تحریمهای علمی که علیه کشور و دانشمندان ما اعمال میشود، مشمول تعریف آپارتاید قرار میگیرد؟ سؤال سوم این است که اگر بتوانیم این موضوع را اثبات کنیم، چه اقدامات حقوقی میتوان انجام داد؟ و سؤال پایانی نیز این است که در قالب دیپلماسی و دیپلماسی فنی چه اقداماتی میتوان انجام داد.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران ادامه داد: بدون ورود تفصیلی به مباحث حقوقی که ممکن است در این نشست ملالآور باشد، بهصورت کلی باید گفت در حوزه آپارتاید دو کنوانسیون مهم وجود دارد؛ نخست «کنوانسیون بینالمللی محو همه اشکال تبعیض نژادی» مصوب سال ۱۹۶۶ و دوم «کنوانسیون بینالمللی منع و مجازات جنایت آپارتاید» مصوب سال ۱۹۷۳.
وی گفت: در کنوانسیون دوم، آپارتاید بهعنوان نوعی جنایت علیه بشریت مورد توجه قرار گرفته است. در کنوانسیون محو همه اشکال تبعیض نژادی نیز تبعیض نژادی بهعنوان هرگونه تمایز، محرومیت، محدودیت یا ترجیح بر اساس نژاد، رنگ، تبار یا نسب ملی یا قومی تعریف شده که هدف یا نتیجه آن از بین بردن یا در معرض تهدید قرار دادن شناسایی، برخورداری یا استیفای برابر حقوق بشر و آزادیهای اساسی در زمینههای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی یا هر زمینه دیگری از حیات عمومی باشد.
طلابکی افزود: بنابراین، اگر تمایز، محرومیت یا محدودیتی بر اساس مواردی مانند نژاد، رنگ، تبار یا نسب ملی اعمال شود و در نتیجه آن، بهرهبرداری از آزادیها و حقوقی که در اسناد بینالمللی تعریف شده، آسیب ببیند، میتوان موضوع را از منظر تبعیض نژادی بررسی کرد.
وی با اشاره به عبارت «نسب ملی» در این کنوانسیون اظهار کرد: نکته مهم این است که در متن کنوانسیون، عبارت «نسب ملی» آمده است. اگر بتوانیم اثبات کنیم آنچه امروز علیه دانشمندان ما اتفاق میافتد، به دلیل نسب ملی آنهاست، میتوان استدلال کرد که در اینجا آپارتاید علمی در حال وقوع است.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران با اشاره به اختلاف نظر حقوقی درباره مفهوم «نسب ملی» گفت: در این زمینه این بحث وجود دارد که آیا «نسب ملی» به معنای ملیت نیز هست یا خیر. برای نمونه، دعوای قطر علیه امارات متحده عربی در دیوان بینالمللی دادگستری مطرح شد که میتواند از این منظر مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: براساس کنوانسیون بینالمللی رفع تبعیض نژادی، کشورها در مواردی که نقض این کنوانسیون اتفاق بیفتد، میتوانند موضوع را در دیوان بینالمللی دادگستری یا ICJ مطرح کنند. در پرونده قطر علیه امارات نیز به دلیل اقداماتی که امارات علیه قطریها انجام داده بود، از جمله اخراج قطریها، منع ورود و برخی محدودیتهای دیگر، موضوع در دیوان بینالمللی دادگستری مطرح شد.
طلابکی ادامه داد: امارات در دفاع از خود اعلام کرده بود که «نسب ملی» به معنای تابعیت نیست و کنوانسیون اجازه میدهد کشورها میان شهروندان خود و شهروندان سایر کشورها تفاوتهایی قائل شوند. در این دیدگاه، نسب ملی به معنای یک رابطه تاریخی میان فرد و یک جمعیت است و لزوماً به معنای تابعیت نیست؛ چراکه تابعیت امری متغیر است، اما تبعیض نژادی ناظر بر اموری ثابت مانند نژاد و رنگ است.
وی گفت: در این پرونده، دیوان در مقطعی استدلال قطر را پذیرفت و در بخشی دیگر آن را نپذیرفت، اما بسیاری از اندیشمندانی که در این زمینه بحث کردهاند، این دیدگاه را مورد نقد قرار داده و معتقدند تبعیضی که علیه افراد به دلیل ملیت آنها صورت میگیرد نیز میتواند به نوعی مشمول تبعیض نژادی قرار گیرد.
طلابکی تصریح کرد: در موضوعی که امروز با آن مواجه هستیم و خانم دکتر نیکنامی نیز به آن اشاره کردند، به نظر میرسد حتی این اختلاف تفسیری را نیز تا حد زیادی نداریم؛ چراکه درست است کنوانسیون اعلام کرده یک کشور میتواند میان شهروندان خود و شهروندان کشورهای دیگر تفاوتهایی قائل شود، اما در یکی از بندهای همین ماده تصریح شده است که اگر کشوری تبعیضی را علیه یک ملیت خاص اعمال کند، این موضوع نیز میتواند مشمول تبعیض نژادی قرار گیرد.
وی افزود: بنابراین به نظر میرسد میتوان با استناد به این کنوانسیون، موضوع را در دیوان بینالمللی دادگستری مطرح کرد؛ البته اینکه علیه چه کشورهایی میتوان طرح دعوا کرد، موضوعی متفاوت است. برخی کشورها حق شرطهایی قائل شدهاند و اعلام کردهاند که طرح دعوا علیه آنها در دیوان بینالمللی دادگستری نیازمند رضایت آنهاست، اما برخی کشورها چنین حق شرطی نگذاشتهاند.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران گفت: بسیاری از کشورهای اروپایی که به نوعی ما را تحریم میکنند، چنین حق شرطهایی ندارند و میتوان از این ظرفیت استفاده کرد.
طلابکی با اشاره به ظرفیت دوم حقوقی برای پیگیری موضوع آپارتاید علمی اظهار کرد: همانطور که اشاره کردم، آپارتاید نژادی براساس کنوانسیون دوم، جنایت علیه بشریت دانسته شده است. در اساسنامه رم مربوط به دیوان کیفری بینالمللی یا ICC نیز آپارتاید بهعنوان جنایت علیه بشریت شناخته شده است.
وی ادامه داد: بنابراین میتوان برای استفاده از ظرفیت دیوان کیفری بینالمللی نیز موضوع را بررسی کرد؛ البته این مسیر بهمراتب دشوارتر از استفاده از ظرفیت دیوان بینالمللی دادگستری است، اما به نظر میرسد این ظرفیت نیز وجود دارد و میتوان از آن استفاده کرد.
طلابکی تأکید کرد: در عرصه حقوقی، با توجه به اینکه ایران عضو این کنوانسیونهاست، به نظر میرسد میتوان از ظرفیتهای موجود برای مقابله با تحریمهایی که به نوعی تحریم علمی محسوب میشوند و علیه دانشمندان ما اعمال میشوند، استفاده کرد؛ بهویژه در شرایطی که این محدودیتها بهصورت آشکار متوجه ایرانیان و حتی افراد ایرانی خارج از کشور شده و آنها را از برقراری برخی مراودات علمی محروم میکند.
وی خاطرنشان کرد: البته باید توجه داشت که استفاده از این ظرفیتهای بینالمللی به این معنا نیست که الزاماً فرد یا کشوری که تحریم را اعمال کرده است، مانند سازوکار دادگاههای داخلی مجازات خواهد شد یا ما میتوانیم ضمانت اجرای قطعی و مشخصی دریافت کنیم؛ بنابراین باید واقعبین بود، اما در عین حال قطعاً باید از این ظرفیتها استفاده کرد.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران در ادامه به ظرفیتهای موجود در حوزه حقوق بشر اشاره کرد و گفت: در شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد تعداد زیادی گزارشگر موضوعی وجود دارد و حدود ۴۰ و چند گزارشگر موضوعی در این شورا فعالیت میکنند؛ از جمله گزارشگر حق دسترسی به آب آشامیدنی سالم، گزارشگر منع شکنجه، گزارشگر حق مسکن و موارد متعدد دیگر.
طلابکی افزود: با تلاش جمهوری اسلامی ایران و برخی کشورهای همسو، در سالهای گذشته یک سمت گزارشگری جدید تحت عنوان «گزارشگر تأثیر منفی اقدامات قهری یکجانبه بر بهرهمندی از حقوق بشر» ایجاد شد که وظیفه آن بررسی تأثیر منفی اقدامات قهری یکجانبه، از جمله تحریمهای یکجانبه، بر کشورها است.
وی ادامه داد: گزارشگری که تا سال گذشته متصدی این موضوع بود، خانم «النا دوغ» از کشور بلاروس بود که واقعاً در این زمینه تلاش زیادی کرد تا در این حوزه ادبیاتسازی کند. او از کشورهای تحت تحریم نیز مطالبه میکرد که اطلاعات لازم درباره خسارات واردشده در نتیجه تحریمها و همچنین محتوا و مستندات مربوط به این خسارات را در اختیار او قرار دهند.
طلابکی با بیان اینکه جامعه علمی ایران باید واکنش جدیتری نسبت به تحریمها داشته باشد، اظهار کرد: به نظر میرسد ما در زمینه تحریمها، اگر بخواهیم خودمان را بهعنوان دانشگاهیان و فارغ از بحث دولت در نظر بگیریم، به اندازهای که باید و شاید واکنش نشان ندادهایم.
وی افزود: ما بهعنوان کشوری که از ابتدای انقلاب همواره با تحریم مواجه بوده و در حال حاضر نیز در معرض شدیدترین تحریمهای اقتصادی و علمی قرار دارد، باید واکنش علمی و تخصصی بیشتری داشته باشیم.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران ادامه داد: در بررسیهایی که انجام دادم، ندیدم برای کشوری که از ابتدای انقلاب دائماً مشمول تحریم بوده، یک انجمن علمی تخصصی درباره تحریمها داشته باشیم. واقعاً جا داشت که یک انجمن علمی مشخص درباره تحریمها ایجاد میکردیم؛ انجمنی که هم در حوزه تحریمها تولید ادبیات کند، ابعاد مختلف آن را بررسی کند، درباره غیرقانونی بودن آن پژوهش کند، ابعاد جنایتبودن آن را مورد بررسی قرار دهد و هم در زمینه برآورد خسارتهای ناشی از تحریمها فعالیت کند.
وی تصریح کرد: حوزه برآورد خسارتها نیز حوزهای نیست که فقط اعضای گروههای علوم انسانی بتوانند در آن فعالیت کنند، بلکه استادان فنی کشور نیز میتوانند خسارتهای ناشی از تحریمها را در حوزههای مختلف برآورد کنند.
طلابکی گفت: بهعنوان مثال، میتوان خسارتهایی را که در حوزههای مختلف، از جمله حوزههای علمی، پزشکی و سایر بخشها، به کشور وارد شده است، مورد بررسی و ارزیابی قرار داد. البته من بهصورت کلی درباره مجموعه تحریمها صحبت میکنم و معتقدم آنطور که باید و شاید در این زمینه کار نکردهایم.
وی افزود: استادان پزشکی و همچنین استادان دانشگاه در رشتهها و گرایشهای مختلف میتوانند در این زمینه نقشآفرینی کنند؛ حقوقدانان و استادان حوزه حقوق میتوانند در تولید ادبیات حقوقی تحریمها فعالیت کنند، استادان علوم سیاسی میتوانند ابعاد سیاسی آن را بررسی کنند و استادان رشتههای فنی نیز میتوانند در حوزههای تخصصی و برآورد خسارتها مشارکت داشته باشند.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران ایجاد انجمنهای علمی تخصصی در حوزه تحریم را یکی از الزامات کشور دانست و اظهار کرد: به نظر من یکی از اقداماتی که باید حتماً در این زمینه بهصورت فعالانه دنبال کنیم، ایجاد انجمنهای تخصصی است و وزارت علوم نیز باید در این زمینه کمک کند.
طلابکی افزود: روند ایجاد یک انجمن علمی ممکن است طولانی باشد، اما اگر سیاست وزارت علوم این باشد که به ایجاد انجمنهای تخصصی کمک کند، میتوان در این مسیر گام برداشت.
وی ادامه داد: ما در حال حاضر نیز یکسری انجمنها داریم که مثلاً انجمنهای علوم اجتماعی درباره تحریمها اعتراض میکنند و مواضع خود را اعلام میکنند، اما بحث من این است که یک انجمن تخصصی مشخص درباره تحریمها داشته باشیم؛ البته حتی میتوان به جای یک انجمن، مجموعهای از انجمنهای تخصصی در ابعاد مختلف ایجاد کرد.
طلابکی گفت: ایجاد چنین انجمنهایی به نظر میرسد یکی از الزامات ماست؛ چراکه میتوانند بهصورت علمی و تخصصی موضوع تحریمها، آثار آن، ابعاد حقوقی و سیاسی و همچنین خسارتهای ناشی از آن را بررسی و مستندسازی کنند.
وی با اشاره به اهمیت جایگاه گزارشگر تأثیر اقدامات قهری یکجانبه بر حقوق بشر اظهار کرد: برای کشورهای تحت تحریم بسیار مهم است که بتوانند از این ظرفیت استفاده کنند. حتی در مواردی که جمهوری اسلامی ایران و کشورهای دیگر تلاش کردند در این حوزه نقش داشته باشند، فرد مورد نظر نتوانست رأی لازم را کسب کند و در نهایت یک گزارشگر فلسطینی برای این مسئولیت انتخاب شد.
طلابکی افزود: این موضوع نشان میدهد برای برخی کشورها چقدر مهم است که بتوانند هم تحریم اعمال کنند و هم تحریمهای خود را مشروع جلوه دهند و در عرصه بینالمللی این دیدگاه را جا بیندازند که تحریمها اقدامی درست و قانونی هستند و منافاتی با حقوق بشر ندارند.
وی تأکید کرد: از این جهت، دیپلماسی ما باید هم در عرصه مجامع بینالمللی و حمایت از این گزارشگر، از طریق تولید محتوا و ارائه اطلاعات توسط انجمنهای علمی، فعال باشد و هم در عرصه حقوقی اقدامات لازم را دنبال کند تا این دو مسیر مکمل یکدیگر باشند.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: میتوان از این طریق با تحریمهای علمی که علیه دانشمندان ما اعمال شده است مقابله کرد. همچنین در زمینه برآورد خسارتها نیز باید تلاش بیشتری صورت گیرد و این خسارتها از طریق ظرفیتهایی که به آنها اشاره کردم، بهصورت علمی و مستند برآورد و ارائه شود.
طلابکی در پایان گفت: ارائه مستندات و برآورد دقیق خسارتهای ناشی از تحریمها میتواند در عرصههای حقوقی، بینالمللی و دیپلماسی تأثیر بسیار مثبتی داشته باشد و به تقویت اقدامات کشور برای مقابله با آثار تحریمهای علمی و سایر محدودیتهای ناشی از آن کمک کند.
دیدگاهتان را بنویسید